Dwaalhof

In de zaal

De dobbelstenen

Alleen gewone zeszijdige, in twee worpen per beurt. De loopworp is altijd twee stenen; de ogen zijn je stappen en die verdeel je vrij over drie pionnen. De hofworp gebruikt je dobbelpool: twee aan het begin, meer naarmate je Reputatie groeit, maximaal zes. Die ene worp rekent al je acties tegelijk af. Met Gunst mag je hem ná de worp nog bijsturen — de laagste steen opnieuw gooien, hem één hoger zetten, of er een steen bij gooien.

De hofmarkt

Vier kaarten liggen open, gedeeld door beide spelers, en aan het begin van je beurt neem je er één. Wat je laat liggen, ligt er voor je tegenstander: nemen is ook ontzeggen. Naast de kaarten ligt een tweede rij met opdrachten — de voorste is gratis, elke plek dieper kost een Relatie. Een kaart activeer je pas ná de worp, tegen een vaste kost in ogen die van diezelfde som afgaat.

Het bord

Een zeshoekig raster van 91 velden, elke partij opnieuw uitgehakt tot een eigen kust. Tien velden doen iets: het Stadsplein in het hart, waar alle zes pionnen beginnen, en negen huizen die elke partij verkassen. Daartussen liggen geschudde padtegels — recht, bocht, T-splitsing, kruispunt — en die draai je tijdens het spel zelf om. Ligt er geen pad waar je heen wilt, dan draai je er een naartoe. Meren en bostegels zijn geen muren maar dure doorgangen: omlopen, overheen springen, of een brug zoeken.

De handschriften

Drie bladen liggen hier in de vitrine; twee andere hangen aan de wand. Ze zijn alle vijf publiek domein, en alle vijf gebruikt het spel ze zelf. Wat hieronder staat gaat over de bladen zelf — waar ze vandaan komen en wat erop te zien is. Wat het spel ermee doet staat er als laatste bij. Roundel Bible moralisée, 13e eeuw. Publiek domein. Een bijbel moralisée is een prentenbijbel, en wel een met een vast recept: elke bladzijde zet medaillons onder elkaar in twee kolommen, steeds een bijbelscène met daaronder de moralisatie — wat dat tafereel voor de lezer betekent. Dit is zo'n uitlegmedaillon, niet de scène zelf. Op een gouden grond omhelzen twee paren elkaar. Achter hen staan twee duivels: een kleine gehoornde die iets omhoog houdt, en een grotere met een ezelskop in een rode mantel die zich over het rechterpaar heen buigt. Die duivels horen niet bij het verhaal en niemand in het beeld ziet ze. Ze zíjn de uitleg: ze staan erbij om te zeggen wát die omhelzing is — begeerte die van buitenaf wordt ingefluisterd. Dat is de standaardgreep van het genre, en het is de reden dat zulke medaillons zo vol duivels staan. Uit welk handschrift dit blad komt, is niet vastgelegd. Er bestaan meerdere dertiende-eeuwse bijbels moralisées, en de bron van dit fragment is niet met het bestand meegekomen. In het spel is dit de prent bij de hofkaarten die je tegenstander raken: het venijn komt van opzij. Marginalia Dertiende- of veertiende-eeuws handschrift, verluchter onbekend. Publiek domein. In de marge naast een blauwe initiaal ligt een wezen met het achterlijf van een dier — bruin, met klauwen en een lange staart — en daaraan vast een menselijke arm in een blauwe mouw, met de wijsvinger uitgestoken. Twee dingen komen hier samen. Het wezen is een drolerie: de half-beest-half-iets-anders figuren die verluchters in de marges tekenden, bezig met dingen waar de tekst niets over zegt. Vaak is dat het enige spoor van de humor van de tekenaar in een verder plechtig boek. De wijzende hand is een manicula, het “hier moet je zijn” van de middeleeuwse lezer — met de hand in de marge bijgetekend, en de voorloper van het pijltje voor een opsomming. Hier zijn ze één figuur geworden: de aanwijzer heeft een lijf gekregen. Ook van dit blad is de bron niet bewaard. In het spel staat het naast het register van het regelboekje, waar een wijzende vinger nog steeds doet wat hij deed. Zeeslang Olaus Magnus, Carta Marina, Venetië 1539. Publiek domein. Een rode slang kronkelt om een schip heen en heft zijn kop boven het dek. Ernaast ligt een tweede monster als een gekamde krokodil; verderop varen twee schepen langs de kust van “Hegalandia, terra nobilium”, en in het water staat een dieptepeiling. De rechte lijnen die het zeevlak doorkruisen zijn kompaslijnen, waarop een stuurman zijn koers uitzette. Olaus Magnus was een verdreven Zweedse aartsbisschop, en de Carta Marina is de eerste gedetailleerde kaart van de Noordse landen. De monsters erop zijn geen versiering en ook geen grap. Hij bedoelde ze als waarschuwing en gaf er een aparte sleutel bij uit waarin elk beest afzonderlijk wordt uitgelegd. Verhalen van zeelui over walvissen, inktvissen en walrussen kwamen langs die weg als monsters op de kaart terecht: dit is hoe je in 1539 op een kaart zet dat een stuk zee gevaarlijk is. In het spel zijn de zeemonsters in de meren van het bord naar deze tekening gemaakt.

Het regelboekje

Het volledige hofreglement zit in het spel zelf, als een verlucht perkamenten blad met register, initialen en echte spelfragmenten als illustratie. Dertien hoofdstukken: doel, materiaal, voorbereiding, de vier fasen, de negen huizen, de hofgebeurtenissen, de hofkaarten, het hof, en de eindtelling. Wat hier op de wanden staat is de samenvatting waarmee je aan tafel kunt; de pagina onder deze zaal draagt de rest.

Vier fasen, zes rondes

Elke beurt doorloopt vier vaste fasen, altijd in dezelfde volgorde: trekken, lopen, actie kiezen, werpen. Bij elk huis waar een pion staat kies je één van twee wegen. De lage weg betaalt een grondstof en kent geen drempel; de worp bepaalt alleen hoeveel. De hoge weg betaalt Aanzien tegen een drempel van 9, 11 of 13, voor 1, 2 of 4 — mis je die, dan levert het 1 Gunst op. Na zes rondes wint wie het meeste Aanzien heeft. Relaties, Reputatie, Geld en Gunst leveren aan het eind niets meer op: dat is gereedschap, geen score.

Het harnas

Geen historisch voorwerp maar zaaldecor, hier ter plaatse opgebouwd uit eenvoudige vormen. Het staat er omdat deze zaal middeleeuws is aangekleed; het spel zelf kent geen ridders. Wat hier wél echt en middeleeuws is, hangt aan de wand en ligt in de vitrine.

De zeeslang

Acht en een halve meter, van de zaalbalken gehangen zoals een natuurhistorisch museum een walvis hangt. Hij komt van de Carta Marina van Olaus Magnus, Venetië 1539 — het blad ligt in de vitrine — en van daaruit langs het spel hierheen: de zeemonsters in de meren van het bord zijn naar diezelfde tekening gemaakt. Op de kaart is hij twee centimeter groot en ligt hij gekronkeld om een schip. Hier is hij op de maat gebracht die Olaus er zelf bij schreef. Vermiljoen over een bleke buik en een rij losse stekels over de rug: dat is hoe de kaart hem kleurt, en het is de reden dat de rug geen doorlopende kam heeft. Verder is er niets echts aan — hij is hier ter plaatse gebouwd uit één gebogen buis. Het echte is de prent waar hij vandaan komt.

Aan de wand en in de vitrine